Promocija zbornika Romi Srbije prema popisu 2022. godine: stanje i perspektiva

U petak, 27. februara 2026. godine, u Ogranku SANU u Nišu priređena je promocija zbornika radova Romi Srbije prema popisu 2022. godine: stanje i perspektiva (Beograd, SANU, 2025), koji sadrži radove sa istoimene naučne konferencije, održane u SANU, 13. i 14. juna 2024. godine, u organizaciji SANU i Odbora za proučavanje života i običaja Roma. Zbornik su priredili: akademik Tibor Varadi, prof. dr Dragoljub B. Đorđević i prof. dr Dragan Todorović. Svi govornici na promociji bili su učesnici Konferencije i objavili su svoja saopštenja u Zborniku.

Akademik Vlada Veljković, predsednik Ogranka, pozdravio je sve prisutne, a posebno promotere Zbornika: dopisnog člana SANU Mirjanu Rašević, zamenika sekretara Odeljenja društvenih nauka SANU i člana Odbora za proučavanje stanovništva, prof. dr Dragoljuba B. Đorđevića, prof. dr Dragana Todorovića i inžnjera Osmana Balića, direktora YUROM Centra (članove Odbora za proučavanje života i običaja Roma). Akademik Veljković, u ime rukovodstva, članova i saradnika Ogranka, zahvalio je svima na učešću u javnim aktivnostima Ogranka i podršci u nastojanju da Ogranak širi misiju SANU – (1) afirmisanjem najviših ideja i vrednosti nauke, kulture i umetnosti, obrazovanja, prosvećenosti, autonomije kritičkog mišljenja itd.; (2) učešćem u savremenim istraživanjima akutnih problema u svim naučnim oblastima; (3) izučavanjem, tumačenjem i očuvanjem tradicije; (4) afirmisanjem rezultata naučnih i umetničkih stvaralaca iz jugoistočne Srbije. Podvukao je uverenje da se ta podrška odnosi i na uvažavanje naučno zasnovanih saznanja i mišljenja o aktualnim problemima našeg društva, kao i na odbranu slobode, zakonitosti i autonomije u oblasti osnivanja, rada i delovanja najznačajnijih društvenih ustanova nauke, kulture, umetnosti i obrazovanja (poput instituta, univerziteta i fakulteta, pozorišta, medija itd.). Što se tiče učešća u istraživanjima savremenih problema srbijanskog društva, Ogranak se od svog osnivanja (i to na tragu projekata nekadašnjeg Centra za naučnoistraživački rad SANU i Univerziteta u Nišu) bavi problemima glavnog resursa, i baze, našeg društva – problemima stanovništva, i to u okviru projekta O-09-17 Stanovništvo jugoistočne Srbije: demografska reprodukcija i socio-kulturna dinamika, koordinator projekta: dopisni član SANU Mirjana Rašević, a do prošle godine: akademik Aleksandar Kostić, rukovodilac projekta: prof. emeritus Ljubiša Mitrović, dugogodišnji saradnika Ogranka). Dodatni motiv za uključivanje u ova istraživanja jesu i ubrzani procesi depopulacije Srbije i starenja stanovništva, što je posebno izraženo u jugoistočnoj Srbiji. Akademik Veljković zaključio je svoju pozdravnu reč konstatacijom da Republika Srbija jeste zemlja većinske nacije, ali istovremeno i zemlja svih svojih građana, koji pripadaju različitim nacijama, i predstavljaju brojnije ili manje brojne nacionalne manjine, bez kojih Srbiju nije moguće ni zamisliti. Među tim manjinama posebno mesto zauzimaju Romi – jedna velika i raznolika zajednica osobene kulture i istorije, ali izrazito lošeg ekonomskog i društvenog statusa uopšte. Istraživanja društvenog položaja Roma u našoj zemlji doista ne manjkaju, posebno u ovom delu naše zemlje, čemu su značajan doprinos dali i profesori Đorđević i Todorović, kao i gospodin Balić. Ali, očito je da istraživanja nisu dovoljna i za stvarno poboljšanje društvenog položaja Roma. A za razmatranje tog položaja, istakao je akademik Veljković, u pogledu fertiliteta Romkinja, školovanja Roma, zdravstvene zaštite, uslova stanovanja, zapošljavanja i prihoda, jezika i kulture, religije, dakle, za preispitivanje glasovite politika inkluzije Roma u Srbiji i projekata održivog razvoja populacije Roma u Srbiji – za sve to potrebno je, bar za početak, znati koliko zaista ima Roma u Srbiji i u pojedinim njenim regijama, gradovima itd.

Dopisni član SANU Mirjana Rašević najpre se osvrnula na strukturu Zbornika, a izlaganje nadalje organizovala oko činjenice ozbiljnog raskoraka između registrovanog broja Roma u rezultatima Popisa iz 2022. godine i očekivanog broja, što je već stalna tema naše demografske nauke i populacione politike. Imajući u vidu sumnje u validnost popisnih podataka koji se tiču populacije Roma, ponudila je objašnjenje da je ostvareni obuhvat romske populacije na poslednjem popisu rezultat dva činioca: 1. uloge i načina rada centralne popisne komisije (uz nepoverenje u iskrenost ponašanja popisivača i nepotpun obuhvat romske populacije na terenu) i 2. niza društveno-istorijskih faktora (etničke mimikrije kao rezultata negativnog istorijskog iskustva romskog naroda, „anticiganizma”, diskriminacije i dr.). Ona ističe da su popisi stanovništva važni zato što se njima utvrđuju broj, struktura i položaj pripadnika jedne zajednice i zato što se na taj način projektuju realna javna sredstva za funkcionisanje date nacionalne zajednice, ali da, nažalost, kad su Romi u pitanju, ova šansa nije iskorišćena. Mirjana Rašević nalazi da Romi imaju dve pretpostavke za održivi razvoj: (1) visok nivo fertiliteta (2,78 promila naspram 1,63 u većinskoj populaciji) i (2) mladu starosnu strukturu (prosečnu starost 30,6 godina naspram 44,6 u većinskoj populaciji). Srbija jeste posvećena ostvarivanju ciljeva Agende za održivi razvoj do 2030. godine, i ta posvećenost meri se povećanjem broja razvrstanih indikatora za praćenje napretka u njenoj realizaciji u romskoj populaciji. Međutim, praćenje napretka u ostvarivanju tih ciljeva ukazuje da rezultati nisu ohrabrujući, te Romi ostaju visoko ranjiva i izrazito marginalizovana zajednica. O tome rečito govori činjenica da čak 17% romske dece u romskim naseljima do pete godine starosti pokazuje znakove umerenog ili teškog zaostajanja u telesnom razvoju, odnosno odstupa za više od dve standardne devijacije od medijane prema standardima Svetske zdravstvene organizacije. Na kraju, Mirjana Rašević je izrazila i sumnju u mogućnosti za ostvarivanje pojedinih ciljeva zacrtanih Strategijom za socijalno uključivanje Roma i Romkinja u Srbiji za period 2022–2030. godine, kao što su: 1. legalizovanje romskih naselja (planirana je legalizacija svih ili najmanje 70% romskih naselja), 2. potpuni obuhvat osnovnoškolskim obrazovanjem romske dece (trenutno ih je tek 64% uključeno u obrazovni sistem), 3. pojačano učešće pripadnika romske populacije u jedinicama lokalne samouprave (trenutno ih je tek 0,1%) itd.

Prof. dr Dragan Todorović je, pošavši od očekivanog i iznova potvrđenog raskoraka između popisanog i pretpostavljenog stvarnog broja Roma u Srbiji, te od indikativne činjenice umanjenja broja popisanih Roma od pretposlednjeg (2011) do poslednjeg popisa u Srbiji 2022), izložio pretpostavke o razlozima za strah Roma od etničkog profilisanja, odnosno za opštepoznatu „etničku mimikriju” Roma (viševekovno nemilosrdno ugnjetavanje, stradalništvo tokom Drugog svetskog rata i u svim kasnijim etničkim čišćenjima na prostoru Balkana, tegobno življenje u poziciji „ravnopravnih građana drugog reda”, široko rasprostranjene predrasude i stereotipi, strah prinudnih raseljavanja, asimilacijski pritisci, nejednakost u političkoj moći, antiromska retorika itd.). Profesor Todorović je izvestio da su u Zborniku ponuđene analize domaćih stručnjaka o romskom izjašnjavanju na poslednjem popisu stanovništva u Srbiji 2022. godine, dopunjene setom priloga o rezultatima aktuelnih popisa u Sloveniji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Makedoniji. Referati su podeljeni u četiri poglavlja – „Popisni podaci i održivost Roma u Srbiji”, „Mogući razlozi neslaganja stvarnog i popisanog broja Roma u Srbiji“, „Popisni podaci o Romima u Vojvodini i na jugu Srbije” i „Popisni podaci o Romima u bivšim jugoslovenskim republikama”. Autori radova iscrpno pišu: o upotrebi javnih sredstava u finansiranju politika inkluzije Roma u Srbiji, održivom razvoju populacije Roma u Srbiji, starosnom modelu fertiliteta Romkinja u Srbiji, promeni uslova stanovanja Roma, o razlozima i uzrocima za neslaganje stvarnog broja Roma i rezultata iskazanih na popisu, o populacionoj dinamici Roma u svetlu nepostojanog nacionalnog identiteta, te o Romima na etnodemografskoj karti Nišavskog okruga i o drugim važnim temama. Dragan Todorović potom je analizirao glavne teze i nalaze pojedinih radova iz Zbornika, i izlaganje završio osvrtom na mnogostruki značaj i potencijalne dobrobiti utvrđivanja tačnog broja Roma u stanovništvu Srbije, kao što su: bolji odgovori na postojeće probleme u oblastima zdravlja, obrazovanja, stanovanja i zapošljavanja Roma, bolja vidljivost u javnoj administraciji, državnoj upravi i društvenom životu uopšte, poboljšavanje statusa romskog jezika i kulture, statusa koordinatora za romska pitanja, pedagoških asistenata i zdravstvenih medijatora, jačanje poverenja romske zajednice u vladine institucije. Sva je prilika da bi povećanje vidljivosti romske populacije u Srbiji podstaklo opšti progres romske zajednice i učinilo dostupnijim raspoložive državne resurse i investicije radi održivog razvoja ove u proseku najmlađe, najbrže rastuće, ali i dalje najranjivije etničke zajednice u zemlji.

Inženjer Osman Balić, dugogodišnji romski aktivista i direktor YUROM Centra, govorio je o razlozima i uzrocima neslaganja stvarnog broja Roma i rezultata iskazanih na popisima stanovništva Srbije u poslednjih 90 godina, sa ciljem analiziranja uzroka u samoj romskoj populaciji, u sistemu popisa i u društvenom kontekstu mimikrije, a radi pomoći u pripremanju i boljoj organizaciji budućih popisa, te radi ostvarivanja dobrobiti od tačnih podataka o populaciji Roma pri koncipiranju različitih strategija i politika inkluzije Roma i održivog razvoja ove zajednice. U kritičkom ali i samokritičkom tonu, Osman Balić izneo je podatke o istoriji etničke mimikrije Roma, stradanjima Roma, neuvažavanju njihovog učešća u borbama za Srbiju, govoru mržnje, socijalnoj distanci, diskriminaciji i opravdanom strahu Roma od nasilja, uz isticanje pozitivnih rezultata nekadašnje Smotre kulturnih dostignuća Roma (1971–1981), kao i kampanja YUROM i Lige za dekadu Roma (2001–2011); sistematizovao je uzroke nepouzdanih popisnih rezultata romske populacije na tehničko-organizacione, društveno-socijalne i političke, i kao posledice naveo: sumnje u validnost podataka, proishodeću nesigurnost kod Roma, sumnje u slobodu izražavanja i očekivanu „etničku mimikriju”. Osman Balić je izložio i svoje mišljenje o svojevrsnom „duhu samoporicanja” kod Roma, koji proishodi iz straha zbog stigmatizacije, skrivanja identiteta i „samomržnje”. Na kraju, predložio je, između ostalog: povećanje broja Roma u Zavodu za statistiku, poboljšavanje popisnog upitnika, obuku popisivača Roma, bolju organizaciju popisa i uključivanje romskih nevladinih organizacija u kampanju i u realizaciju popisa.

Prof. Dragoljub B. Đorđević obrazlagao je svoju tezu da deo odgovornosti u aktuelnim raspravama o ukupnom broju Roma u Srbiji leži i na samim Romima, zbog paušalnih procena stvarnog broja Roma izrečenih od strane njihovih lidera, što je, po njemu, izraz svojevrsnog nacionalizma, makar to bio i „reaktivni nacionalizam” srbijanskih Roma. Prema njegovom mišljenju, uzroke etničkoj mimikriji treba tražiti u sledećim činiocima: 1. neučestvovanje većeg broja Roma popisivača, 2. nesprovođenje politički ispravne kampanje u romskim mahalama od strane romskih političara, romske inteligencije i Nacionalnog saveta romske nacionalne manjine u Srbiji (i oslanjanje samo na delovanje pojedinih aktivista putem društvenih mreža), 3. strah Roma od popisivanja (sazreli su uslovi za razbijanje romskog straha od popisivanja svake vrste i političkog ispoljavanja sopstvenog stava), 4. nekorišćenje „kontrolne ankete” o broju Roma u pojedinim naseljima, 5. aktuelno rastakanje jedinstvenog romskog korpusa (formiranjem novih nacionalnih manjina, poput Aškalija, Egipćana, Đorgovaca… i njihovim priznavanjem od strane zvaničnih vlasti u Srbiji), ali i raseljavanje Roma sa Kosova i Metohije, 6. etnička mimikrija („Tek kada se Romi, svojim naporom, državnom podrškom, zalaganjem preovladajućeg naroda i svog društva, približe i, zašto da ne, izjednače s većinom u materijalnoj sferi, pravno-političkom polju i oblasti kulture – što je proces dugog trajanja – prestaće da budu ‘narod ponornica’ i ‘etnos prebega’, naglo će se umanjiti potreba za etničkom mimikrijom. Romi će biti ono što jesu: Romi!”). Može se pretpostaviti da bi rasprava povodom teze profesora Đorđevića o raspodeli odgovornosti za etničku mimikriju Roma svakako bila od koristi.

Promocija je završena zahvalnošću svim učesnicima i prisutnima kako na profesionalnom trudu tako i na ohrabrujućem građanskom razumevanju u nastojanjima da se problemi inkluzije Roma i održivog razvoja ove zajednice rasvetle – radi njihovog daljeg rešavanja i otvaranja boljih ili bar obećavajućih društvenih i ličnih perspektiva sadašnjim i dolazećim generacijama Roma u nastupajućim, ne tako svetlim, globalnim i regionalnim prilikama.

izvor https://www.ogranaknis.sanu.ac.rs/promocija-zbornika-romi-srbije-prema-popimsu-2022/